Opracowanie Jarosława Tomczuka

Kościół Chrześcijan Baptystów

Przeciętny mieszkaniec naszego kraju, u schyłku XX wieku posiada bardzo ogólną wiedzę na temat istniejących w Polsce nierzymskokatolickich wyznań chrześcijańskich. Jeszcze mniejszą ilością wiadomości dysponuje odnośnie polskich Kościołów tzw. protestanckich w tym także wobec prezentowanego niniejszym, Kościoła Chrześcijan Baptystów, zwanego także potocznie Kościołem baptystycznym. Gdyby chciał wzbogacić swą wiedzę w tym zakresie, sięgając do ogólnodostępnych słowników i leksykonów, natrafiłby na bardzo zdawkowe wiadomości. Zrozumiałe, że rodzi to niedosyt, tym bardziej, iż ten sam mieszkaniec słyszy o “żywych” baptystach żyjących i działających w jego miejscowości, w miejscu pracy, czy obok w sąsiedztwie.

Baptyści są uznawani za jedno z największych, jeśli nie największe, wyznanie protestanckie w świecie, liczące ok.100 milionów wiernych, w tym ponad 40 milionów dorosłych członków. Jest ono obecne na wszystkich kontynentach i odgrywa bardzo ważną rolę nie tylko w życiu religijnym, kulturalnym i politycznym naszego globu. Wśród osób tej konfesji znaleźć można przywódców wielu państw, w tym także czołowych (U.S.A, Wielka Brytania), wybitnych naukowców (m.in. laureatów nagrody Nobla),działaczy społecznych, bądź reformatorów życia społecznego.

 Zarys historii światowego ruchu baptystycznego.

Początki tzw. współczesnych baptystów ściśle wiążą się z Reformacją, jako wielkim ogólnoeuropejskim ruchem postulującym dogłębną odnowę chrześcijaństwa; choć prawdą jest, a w większości chrześcijanie tej denominacji z tym się utożsamiają, że należy w stylu wiary baptystów szczególnie tzw. konserwatywnych odnajdywać treści z życia gminy prachrześcijańskiej, tj. aż z

pierwszych wieków chrześcijaństwa. Według niektórych historyków, na świecie zawsze istniała jakaś grupa anonimowych chrześcijan przezywanych dziś baptystami, a okres XVI -wiecznego przebudzenia religijnego ich jakby ujawnił i zorganizował. Za swoich historycznych prekursorów uważają oni przecież m.in.: Jana Chrzciciela, apostołów Jezusa Chrystusa,

ale także gloryfikują donatystów z IV wieku, katarów, lollardów (grupa proreformatora Wiklifa), a nawet waldensów, którym początek dał Piotr Waldens.(Kaznodzieja francuski, zrezygnował on ze swoich dóbr, głosił ubóstwo oraz powrót do pierwotnego Kościoła, za co został ekskomunikowany w 1184 roku.). Jednak jako do wzoru wszelkich ich postaw odwołują się, jak zresztą większość chrześcijan, do postawy Pana i Zbawiciela Świata - Jezusa Chrystusa. Baptyści XVI-wieczni, podobnie jak pozostali wówczas protestujący katolicy i zwolennicy Reformacji, pragnęli chrystianizmu opartego na nauce Pisma Świętego tj. źródle i niezbitym autorytecie wszystkich chrześcijan. Chcąc odtworzyć nowotestamentowy model Kościoła doszli do przekonania, iż składać on się musi z ludzi posiadających osobistą, płynącą z wewnętrznego przeświadczenia, wiarę w Jezusa Chrystusa, ludzi przystępujących dobrowolnie do lokalnej wspólnoty chrześcijan i przyjmujących w sposób świadomy chrzest jako zewnętrzne wyznanie ich wiary. Dlatego też odrzucili model Kościoła jako organizacji przymusowej, do której przystępuje się automatycznie na mocy tradycji, daty i miejsca urodzenia i utartego zwyczaju.  Zakwestionowali także chrzest niemowląt jako praktykę nie posiadającą oparcia w Biblii. Zrozumieli, iż Pismo Święte za chrześcijan uznaje osoby, które usłyszały Ewangelię tj. Dobrą Nowinę o Bożym ratunku od duchowej śmierci, przyjęły ją tzn. ”nawróciły się” i trwają w niej. Dlatego też i chrzest, podobnie jak inne czynności kościelne, aby nie były czczym rytuałem udzielane muszą być człowiekowi w wieku świadomym. Z uwagi na takie pojmowanie chrześcijaństwa, chrześcijanie ci, przezywani także baptystami, ze względu na rodzaj chrztu, poczęli formować własne zbory, złożone wyłącznie z osób wierzących, gdzie wszyscy wyznawcy posiadają równy status i jednakowe prawo głosu w sprawach gminy kościelnej. Tym samym przywrócili praktykowany w Kościele czasów apostolskich chrzest dorosłych, dzięki czemu przylgnęło do nich na stałe już w XVII wieku przezwisko –“chrzcicieli” - od greckiego słowa baptidzo - chrzcić. Podobnie jak w przypadku “metodystów” było to raczej przezwisko uknute przez ich przeciwników, niż nazwa utworzona przez nich samych. Poprawniej należałoby ich nazywać “uczniami Chrystusa”, “chrześcijanami nowotestamentowymi”, lub “ochrzczonymi wierzącymi”.

W rzeczywistości sama nazwa “baptysta” nie jest adekwatnym określeniem wobec tych ludzi. Oni sami przyznają, że bardziej zniekształca, niż wyjaśnia ich stanowisko religijne, szczególnie może w dzisiejszym okresie rozprzestrzeniania się najróżniejszych grup religijnych. Rzecz w tym, iż inne odłamy chrześcijańskie mocniej niekiedy podkreślają znaczenie chrztu niż sami baptyści.

Postacią, która w czasie Reformacji mogła być uważana za prekursora współczesnych baptystów, był m.in. proboszcz niemiecki Baltazar Hubmaier. Głosił on całkowitą wolność w dziedzinie interpretowania Biblii, za co został przez samych luteran skazany na spalenie. Był on jednak tylko kolejnym ogniwem przebudzeniowym, któremu Duch Święty kazał mówić całą prawdę o Jezusowej i jakże dziecięco prostej metodzie w rozumieniu Ewangelii.

Chrześcijanie - baptyści nigdy nie zaakceptowali i nie zaakceptują zresztą człowieka - założyciela w swoim sposobie uzewnętrzniania wiary; starają się wykazać, że nigdy nie naśladowali i nie będą naśladować żadnego konkretnego człowieka, poza uczłowieczonym Synem Bożym i Zbawicielem wszystkich ludzi na Ziemi - Jezusem Chrystusem. Chrześcijanie baptyści sami przyznają, że ich zbory (parafie) są jedynie spontanicznymi ogniskami “żywego chrześcijaństwa”, grupami, które powstawały na przestrzeni dziejów pod wszystkimi szerokościami geograficznymi jedynie pod kierunkiem Ducha Bożego.

Najwcześniejszy zorganizowany, współczesny nam zbór baptystów powstał prawdopodobnie ok. roku 1612 w Londynie, założony przez powracających z wygnania m.in. z Niemiec emigrantów angielskich. To właśnie oni, w wyniku własnych poszukiwań, a także kontaktu z gminą wywodzącą się z powstałego w I połowie XVI w. pokrewnego baptystom ruchu anabaptystycznego, (w Polsce Bracia Polscy) postanowili utworzyć na ziemi brytyjskiej zbór (parafię) świadomych chrześcijan ochrzczonych na wyznanie wiary.

Stopniowo zaczęło przybywać nowych społeczności tego właśnie typu. Jednakże szczególny wzrost liczby zborów baptystycznych zaczął się z chwilą powstania Rzeczpospolitej Angielskiej. Forma ich pobożności - odwołująca się bezpośrednio do Ewangelii, pozbawiona rytualizmu, odrzucająca hierarchiczność życia kościelnego, popierająca demokratyzm w gminie wierzących i oferująca nową wizję stylu życia opartą na indywidualnym kontakcie z Bogiem w codziennej modlitwie oraz podkreślająca odpowiedzialność wierzącego tylko bezpośrednio przed Bogiem w samodyscyplinie, a ponadto oszczędność, gospodarność i zaradność - bardzo mocno przemawiała do współczesnych.

Dlatego też w okresie już lat 1640-1660 ilość zborów baptystów w Anglii wzrosła z kilkudziesięciu do ok.300.Chrześcijanami w wieku świadomym przez chrzest zostawali wówczas także oficerowie i żołnierze armii Republiki; sprzyjał im nawet sam Lord Protektor, Oliwer Cromwell, ustanawiając m.in. kapelanów wojskowych tego wyznania.

Wśród wybitnych baptystów brytyjskich omawianego okresu wymienić można Johna Bunyana, słynnego pisarza, autora m.in. znanej powieści alegorystycznej pt. “Wędrówka pielgrzyma” i Johna Miltona, wybitnego poetę, autora sławnego poematu “Raj utracony”. Po przywróceniu monarchii angielskiej baptyści stanęli pod pręgierzem przekonań z powodu swych przekonań religijnych. Wielu z nich trafiło do ciężkich więzień, podlegało karom cielesnym, bądź grzywny. Pomimo jednak prześladowań i wielkich przeciwności występowali oni odważnie z żądaniem przyznania wolności sumienia wszystkim ludziom, również –co było nowością w tamtych czasach- osobom niewierzącym. Niezłomna walka o swobodę przekonań religijnych stała się więc cechą charakterystyczną ruchu baptystycznego w jego politycznych przekonaniach. Z tych samych powodów ci sami chrześcijanie popierali procesy demokratyczne w wielu państwach. Prześladowania z powodów religijnych stanowiły także istotny impuls wychodźstwa do tzw. Nowego Świata. Baptyści emigrowali więc na ziemię amerykańską, by tam swobodnie praktykować swoją wiarę. Pierwszy amerykański zbór baptystyczny powstał już w 1639 roku. Założył go w Providence, stolicy kolonii Rhode Island, na ziemiach odkupionych legalnie od Indian niejaki Roger Williams. Tu też po raz pierwszy w dziejach ludzkości powstało państwo gwarantujące wolność sumienia i wyznania wszystkim mieszkańcom. R. Williams uznał bowiem, iż władze administracyjne nie mają prawa wkraczać w dziedzinę światopoglądu swych obywateli, który jest ich wyłączną sprawą. Wprowadził zatem praktyczny rozdział Kościołów od państwa.

Rozwój amerykańskiej części ruchu tak na dobre nastąpił w XVIII stuleciu. Np. w celu popierania akcji zakładania nowych zborów, w roku 1707 powstał Filadelfijski Związek Baptystów. Rozkwit baptyzmu amerykańskiego datuje się na okres tzw. wielkiego przebudzenia w Nowej Anglii, w latach poprzedzających bezpośrednio północnoamerykańską rewolucję. Na skutek wielkiego ożywienia religijnego dziesiątki tysięcy osób dotychczas obojętnych dla spraw wiary przyjmowało Ewangelię, przystępowało do społeczności baptystycznych, spontanicznie zakładało nowe zbory, tworzyło szkoły, ośrodki opieki i pomocy charytatywnej, wydawnictwa i wyższe uczelnie.

W czasie wielkich przemian doby amerykańskiej rewolucji baptyści czynnie włączyli się w wir przemian politycznych i religijnych.  Przełom XVIII i XIX wieku dał też początek rozwojowi baptystycznych misyjnych działań zamorskich Na przykład Angielskie Baptystyczne Towarzystwo Misyjne zaczęło prowadzić swoją działalność w Indiach już w roku 1792. Z kolei w 1793 roku rozpoczęło się ewangelizowanie Afryki, na początku XIX stulecia A. Judson i Luther Rice zapoczątkowali amerykańską misję w Birmie. Nazwisko T. Richarda z kolei związane jest z ówczesnym misjonarstwem baptystycznym w Chinach.W latach 1850-1900 ilość Murzynów wyznania baptystycznego w U.S.A wzrosła z 700 000 do 1 miliona osób. Przyczynił się do tego udział przedstawicieli Kościoła w ruchu przeciwko niewolnictwu oraz dyskryminacji rasowej. Symbolem takiej postawy stał się nieco później np. czarny pastor baptystyczny, laureat pokojowej Nagrody Nobla, Martin Luther King. Wiek XIX to okres szerokiej ekspansji ruchu baptystycznego w skali globalnej. Poza tradycyjnymi centrami jak Anglia, czy Stany Zjednoczone, gdzie baptyści stają się motorem ewangelicznego przebudzenia (należy wspomnieć chociażby najsłynniejszego kaznodzieję XIX w. C. H. Spurgeon’a - pastora londyńskiego, czy premiera Wielkiej Brytanii D. Lloyd - George’a, lub amerykańskich teologów baptystycznych A. Stronga, H. Emerson - Fosdick’a i innych.) W 1831 roku formują się pierwsze zbory w Australii, w 1854 r. w Nowej Zelandii, w 1834 r. powstaje zbór w Hamburgu, skąd za sprawą Niemca J. G. Onckena dotrze do krajów Europy Wschodniej: 1844 -Austrii,1858 -Polski, 1867-Rosji. (szeroka ekspansja prowadzona w Imperium Rosyjskim spowodowała, że po dziś dzień baptyści stanowią tam największe wyznanie protestanckie.) W tym też okresie baptyści pojawiają się m.in. w Skandynawii, Francji, Włoszech i Hiszpanii. W roku 1860 w Japonii,1880 w Brazylii.

W roku 1905 w Londynie powołany zostaje Światowy Związek Baptystów, organizacja oparta na zasadzie dobrowolności, zrzeszająca zbory i stowarzyszenia zborów baptystycznych z całego świata, nie posiadająca - co jest istotne w tzw. niezależności autonomicznych zborów baptystycznych - władzy zwierzchniej nad uniami baptystów. Jej celem jest wspieranie braterstwa i współpracy pomiędzy baptystami całego świata, krzewienie ich zasad i popieranie wolności religijnej dla wszystkich wyznań, jako jednego z naczelnych dążeń baptystów. Istotną dziedziną działalności Związku jest pomoc humanitarna dla krajów poszkodowanych przez wojny lub klęski żywiołowe. Podobne zadania stawia przed sobą Europejska Federacja Baptystów, jednocząca krajowe Kościoły baptystyczne na Starym Kontynencie.

Największym skupiskiem baptystów są obecnie Stany Zjednoczone Ameryki (ok. 31 mln). Wśród ogólnie znanych ludzi z tamtego kraju, a będących baptystami wymienić należy: wybitnego ewangelistę Billy Grahama, historyka Kościoła Kennetha Scotta Latourette, teologa Carla Henry, biznesmena i społecznika J. D. Rockefellera, kosmonautę Jamesa Irwina oraz kilku prezydentów i wiceprezydentów U.S.A. Poza Ameryką Północną duże społeczności baptystyczne istnieją w Indiach (1,5 mln), Nigerii (ok.1 mln.), Brazylii (1,5 mln), Korei Południowej ( 400 tys.),Wielkiej Brytanii (250 tys.) państwach b. ZSRR (250 tys.), na Filipinach (200 tys.).W rozbiciu na kontynenty ta statystyka przedstawia się następująco : Afryka -2,5 mln, Azja 3 mln, Ameryka Centralna i Wyspy Karaibskie 0,5 mln, Europa i Bliski Wschód 700 tys, Ameryka Południowa 2 mln, Ameryka Północna 31 mln.

Obecnie Światowy Związek Baptystów, zrzeszający na zasadzie dobrowolności unie zborów Baptystycznych skupia ok.40 milionów wiernych, a przy zastosowaniu zasad obliczania ogólnej ilości członków Kościoła (dzieci, rodziny znajdujące się pod opieka duszpasterską Kościoła, sympatycy) stosowanych np. przez Kościół rzymskokatolicki, da liczbę ok.100 milionów wiernych.

Kościół Chrześcijan Baptystów w Polsce.

Początki ruchu baptystycznego w Polsce, w formie doktrynalnej zbliżonej do współczesnej datuje się na rok 1858, kiedy to w Adamowie pod Warszawą grupa czytelników Biblii spontanicznie postanowiła przyjąć chrzest na wyznanie wiary i utworzyć wzorowany na Nowym Testamencie zbór złożony z osób świadomie wierzących. Do początku lat dwudziestych obecnego stulecia, chrześcijanie - baptyści rozprzestrzeniali się głównie wśród zamieszkałej na ziemiach polskich ludności niemieckiej.

Potem ten nurt chrześcijaństwa zaczął zyskiwać coraz szersze przyjęcie wśród Polaków, zwłaszcza na ówczesnych wschodnich rubieżach Rzeczpospolitej. Dlatego w okresie międzywojennym istniały na ziemiach polskich aż dwa związki baptystyczne: niemiecki i słowiański, skupiające wspólnie u progu II wojny światowej ponad 17.000 dorosłych członków, ochrzczonych w wieku świadomym, co ogółem tworzyło społeczność liczącą ok. 50 000 wiernych. Pod koniec lat trzydziestych wspomniane związki wyraziły wolę utworzenia wspólnego organizmu tzw. Kościoła Ewangeliczno -Baptystycznego w RP. Istniało wówczas 100 zborów, działało związane z baptystami Towarzystwo Wydawnicze “Kompas “, szpital Betlejem w Łodzi, ochronka dla dzieci w Brześciu Litewskim, dom starców w Narewce oraz Seminarium Teologiczne w Łodzi. Od roku 1925 ukazywał się organ prasowy, miesięcznik “Słowo Prawdy”. W okresie poprzedzającym odzyskanie niepodległości oraz w okresie tzw. II Rzeczpospolitej byt prawny społeczności baptystycznych opierał się na przepisach tolerancyjnych wydanych przez władze zaborcze.

Wojna przyniosła baptystom w Polsce szczególnie olbrzymie straty, tak pod względem ilości wiernych, których duża liczba zginęła w trakcie działań okupacyjnych i wojennych, bądź znalazła się poza nową granicą państwa, jak i w wymiarze materialnym. Po wojnie na nowym terytorium polskim znajdował się niepełny tysiąc wyznawców. Zniszczeniu i dewastacji uległo wiele kościołów, kaplic i domów zborowych, archiwa kościelne, biblioteki i wiele nakładów książek. W roku 1946 ukonstytuowany po zawierusze wojennej ponownie tzw. Polski Kościół Ewangelicznych Chrześcijan Baptystów, który uzyskał szybkie uznanie ze strony państwa na drodze tzw. administracyjnej. Współcześnie nazwa Kościoła brzmi po prostu Kościół Chrześcijan Baptystów i tworzy tzw. unię zborów baptystycznych w Polsce, zrzeszających ponad 4 000 ochrzczonych świadomie osób, w 64 zborach, otaczających ponadto opieką duchową drugie tyle osób, a funkcje duszpasterskie wykonuje ponad 60 duchownych. Kościół prowadzi też Dom Opieki w Białymstoku, dwa seminaria teologiczne w Warszawie i we Wrocławiu, przygotowujące kadry do pracy kościelnej. Przyszli teolodzy i duchowni oraz nauczyciele Kościoła kształcą się również w Sekcji Ewangelickiej Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Ukazuje się także ciągle i nieprzerwanie miesięcznik “Słowo Prawdy “oraz działa wydawnictwo kościelne. Siedziba władz reprezentacyjnych Kościoła Chrześcijan Baptystów tzw. Rada Kościoła mieści się też w Warszawie przy ul. Waliców 25. Kościół jest członkiem Światowego Związku. Baptystów, Europejskiej Federacji Baptystów oraz Polskiej Rady Ekumenicznej. Gwarancje prawne Kościoła Chrześcijan Baptystów w Polsce są uregulowane prawnie na mocy ustawy pomiędzy K.Ch.B., a R.P. z 30 czerwca 1995 roku.